Geçmişten Günümüze Kenevir
Tarihçe, Endokannabinoid Sistem ve Türkiye’nin Yeni Yasal Çerçevesi
Kenevir Tarım A.Ş. · ANATABDER · Amasya Üniversitesi Kenevir Uygulama ve Araştırma Koordinatörlüğü
Kenevir (Cannabis sativa L.), binlerce yıldır gıda, lif, ilaç ve endüstriyel hammadde olarak kullanılan, insanlık tarihinin en eski kültür bitkilerinden biridir. Bununla birlikte 20. yüzyılda yaşanan yasal düzenlemeler ve ekonomik politikalar nedeniyle tarımsal ve tıbbi kullanım alanları önemli ölçüde sınırlandırılmıştır. Bu çalışma, kenevirin botanik özelliklerini, evrimsel kökenini, tarihsel kullanım alanlarını ve fitoterapötik önemini güncel bilimsel veriler ışığında değerlendirmektedir. Ayrıca Mezopotamya’dan Anadolu’ya uzanan tarihsel süreçte kenevirin kültürel ve tıbbi kullanımına ilişkin bulgular ele alınmakta; Endokannabinoid Sistemin keşfi ile fitokannabinoidlerin insan sağlığı üzerindeki etkilerine yönelik bilimsel gelişmeler özetlenmektedir. Çalışmada, kenevirin modern farmakoloji açısından yeniden değerlendirilme süreci ile Türkiye’de son yıllarda gerçekleştirilen yasal düzenlemeler de incelenmektedir. Bilimsel literatür ve tarihsel kayıtlar birlikte değerlendirilerek, kenevirin yalnızca endüstriyel bir bitki değil, aynı zamanda tıbbi, aromatik ve ekonomik açıdan yüksek potansiyele sahip stratejik bir bitki olduğu ortaya konulmaktadır. Bu yönüyle çalışma, Anadolu’nun bitki mirası içerisinde kenevirin tarihsel sürekliliğini ve günümüzde yeniden kazandığı önemi bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmektedir.
Anahtar Kelimeler: Cannabis sativa L., kenevir, kannabinoid, atalık tohum, endokannabinoid sistem, Qunubu, Okinoshima, Tibet Platosu, Malana Cream, yasal düzenleme, fitokannabinoid
Giriş
Anadolu, dünyanın en zengin tıbbi ve aromatik bitki coğrafyalarından biridir. İnsanlık tarihinin sosyolojik, ekonomik ve kültürel devrimine her aşamada eşlik eden, toplumların temel ihtiyaçlarını karşılayabilen en eski tarım ve şifa bitkilerinden biri olan Cannabis sativa L. da bu eşsiz biyolojik mirasın ayrılmaz bir parçasıdır. Ancak bu kadim bitki, 20. yüzyılda giderek artan yasal, ekonomik ve endüstriyel dinamiklerin baskısı sonucunda neredeyse bir asır boyunca karanlıklara itilmiş, kolektif hafızamızdan ve toprağımızdan silinme tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu inceleme, ANATABDER misyonu doğrultusunda kenevirin Anadolu’daki tarihsel konumunu yeniden görünür kılmayı ve kaybolmaya yüz tutan bitki hafızasını koruma sürecine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.
Kökleri denizciliğe dayanan bir aileden gelmeme rağmen, hayat beni bambaşka bir rotaya çevirdi ve kendimi denizde değil, toprakta buldum. Tarlada tohumdan hasada dek tüm yaşam döngüsüne şahitlik edip yetiştirdiğim ilk bitki olan Cannabis sativa L., doğanın işleyişine duyduğum hayranlığı pekiştirirken, atalık tohumları yaşatmanın en doğru yolunun onları toprakla buluşturmak olduğunu da gösterdi. Bu süreci teknik eğitimlerle destekledim ve yasal kenevir yetiştiriciliğinde uzun yıllardır bilfiil sahadayım.

Beni hem bir yetiştirici hem de araştırmacı olarak motive eden asıl güç ise, kenevirin gıdadan sağlığa, inşaattan sanata uzanan geniş etki alanının bizi farklı sektörlerden uzmanlarla ortak bir amaç etrafında birleştirmesi ve ortaya çıkan bu kolektif aklın, keneviri tarımsal bir üründen öte, disiplinler arası bir araştırma alanına taşıması oldu.
Bugün Türkiye’de kenevirin tarladan laboratuvara, gıdadan sağlığa; tarihsel köklerinde olduğu gibi insanlığın çok yönlü bir yoldaşı olarak yeniden hak ettiği yeri aldığına tanık oluyoruz. Bu yeni dönem, hem biz üretici ve araştırmacılar hem de kenevirin sunduğu potansiyelle buluşacak tüm canlılar için benzersiz bir fırsattır. Kenevirin çok katmanlı yapısını tek bir metne sığdırmak mümkün olmadığından, bu çalışma ANATABDER ile yayımlamak üzere hazırladığımız yazı serilerinin başlangıcıdır.
Kenevir (Cannabis sativa L.): Botanik Kimlik, Morfoloji ve Sınıflandırma
Kenevir (Cannabis sativa L.): bitkinin kendisini, çiçeklerini, trikomlarında ürettiği psikoaktif ve terapötik bileşikleri, lifini, talaşını, yenilebilir tohumunu ve bunlarla ilişkili tüm endüstriyel, tıbbi ve gıda kullanım alanlarını ifade eden kapsamlı bir terimdir. Carl Linnaeus tarafından 1753 yılında Species Plantarum’da ilk kez bilimsel olarak tanımlanmış, tek yıllık otsu bir bitkidir (Linnaeus, 1753). Günümüzde Angiosperm Phylogeny Group (APG) sınıflandırmasına göre Cannabaceae familyasında yer almaktadır ve şerbetçi otu (Humulus) en yakın akrabasıdır (APG IV, 2016; Sytsma vd., 2002).
Kenevir, dünyanın en tanınan, en esrarengiz ve dolayısıyla en tartışmalı bitkilerinden birisidir. Tarlada ilk kez kenevir gören çoğu kişi bitkinin boyutu, görünüşü ve karmaşık yapısı karşısında şaşırır. Farklı işlevleri yerine getirmek üzere uzun bir evrimsel adaptasyon süreci geçirmiştir. İki evcikli (dioecious) bir bitkidir, yani erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkiler üzerinde gelişir; ancak her iki cinsiyeti tek bir bitki üzerinde taşıyan tek evcikli (monoecious) örneklerle de karşılaştığımız olur.
Erkek çiçekler (staminat) gevşek ve çok dallı uzantılar hâlinde sarkar, polen üretir. Dişi çiçekler (pistillat) küçük yapraklar arasına sıkıca toplanmıştır; yüzeylerini kaplayan trikom adı verilen mikroskobik salgı bezleri, bitkinin kannabinoid ve terpenlerini üretir. Yetiştiriciler arasında ‘reçine fabrikaları’ olarak da bilinen bu yapılar, kenevirin tıbbi ve psikoaktif bileşiklerinin kaynağıdır. Bu bileşiklere genel olarak fitokannabinoidler adı verilir; bunların en bilinenleri Tetrahidrokannabinol (THC) ve Kannabidiol’dür (CBD).
Dişi çiçekler bu değerli molekülleri üretirken, erkek bitkiler tarihsel olarak ince lif için tercih edilmiş olsa da lif her iki cinsiyetin sapından elde edilir. Tohumlar, omega-3 ve omega-6 yağ asitlerini ideal oranda barındırır; yüksek kaliteli protein içeriğiyle bitkisel kaynaklı en besleyici tohumlar arasındadır (Callaway, 2004).
Kenevirin sativa, indica ve ruderalis olarak ayrı türler mi yoksa tek türün alt formları mı olduğu uzun süre tartışılmış; kimyasal içeriği temel alınarak tek tür (Cannabis sativa L.) altında sınıflandırılmıştır (Small & Cronquist, 1976). Son genomik bulgular, sativa ve indica ayrımının temelinde terpen profilinin yattığını ortaya koyarak, sınıflandırmada kannabinoid ve terpen odaklı çoklu kemotip modelini desteklemektedir (Watts vd., 2021).
Kenevirin Tarihi, Evrimsel Kökeni ve Yasaklanma Süreci
Cannabis sativa L. başka hiçbir tarımsal ürüne benzemez; insanlık tarihindeki yolculuğu da tekdüze olmaktan uzaktır. Bu tarihi doğru okumak, popüler anlatıları arkeobotanik ve genomik verilerle sınamayı gerektirir. Özellikle son yıllarda gelişen analiz teknolojileri bu alanda sürekli yeni bulgular ortaya koymaktadır.

Endüstriyel lif ve besleyici tohum üretiminin ötesinde, kenevirin dişi çiçeklerinin salgıladığı ikincil metabolitlerin (kannabinoidler ve terpenler) insan zihni ve bedeni üzerindeki düzenleyici etkileri, antik medeniyetlerin farmakopelerinde merkezi bir rol oynamıştır. İnsanlık, bitkinin morfolojik ayrımını uzun süreli gözlem ve deneyimle kavramış; sağlam lifli sapları halat ve tekstile, reçineli dişi çiçekleri sağlık ve ritüellerde kullanmıştır. Ancak asırlar süren bu doğa-insan uyumu, yerini ekonomik ve siyasi kaygıların şekillendirdiği küresel bir yasaklama dönemine bırakmıştır.
Köken ve Evcilleştirme
Asya genelinde yürütülen 155 fosil polen çalışmasının sentezlenmesiyle, kenevirin evrimsel kökeni haritalandırılmıştır. Kenevir ve en yakın akrabası şerbetçi otunun (Humulus) yaklaşık 27,8 milyon yıl önce Kuzeydoğu Tibet Platosunda (Qinghai Gölü civarı) ayrıştığı saptanmıştır. Bitkiye ait en eski fiziksel polen izleri 19,6 milyon yıl önce Çin’in Ningxia bölgesindeki kaya katmanlarında tespit edilmiştir (McPartland vd., 2019).
Bitkinin insanla olan tarımsal bağının başlangıcı, dünya genelinden 110 aksesyonun tam genom diziliminin analiz edilmesiyle aydınlanmıştır. Genomik veriler, kenevirin yaklaşık 12.000 yıl önce (M.Ö. ~10.000) erken Neolitik Doğu Asya’da tek bir evcilleştirme olayıyla kültüre alındığını göstermektedir (Ren vd., 2021). Mevcut tüm modern kenevir çeşitleri, hâlen doğada bulunan yabani bitkilerle temsil edilen bir atalar gen havuzundan ayrışarak günümüze ulaşmıştır.
Bu genomik bulguyla tutarlı biçimde, radyokarbon tarihlendirmesi yapılmış en eski fiziksel kenevir tohum örnekleri Japonya’daki Okinoshima buluntularıdır (M.Ö. ~8280–7660) (Kobayashi vd., 2008). Morfometrik analizler, bu tohumlarda yabani kenevir formlarında görülen ‘karünkül’ yapısının eksik olduğunu göstermiştir; karünkülün yokluğu, bitkinin doğal tohum dökme mekanizmasını yitirdiğine ve insan eliyle seçilmiş evcil bir forma işaret eder (Dal Martello vd., 2024). Aynı karünkül eksikliği, yine Japonya’daki Torihama kabuk höyüğünün Jomon dönemine (~M.Ö. 5000) tarihlenen Cannabis tohumlarında da görülmektedir. Bu bulgular, dönemin mevcut botanik bilgisi olarak benimsenen ve yaklaşık bir asır boyunca geçerliliğini koruyan “Orta Asya kökeni” hipotezini temelden güncellemiştir (Vavilov, 1926). Orta Asya, bitkinin kökeninden ziyade, dünyaya yayıldığı en büyük ikincil çeşitlilik merkezi ve tarihsel köprüsüdür.
İlk Endüstriyel Kullanımlar
Kenevirin endüstriyel kullanımına ait bilinen en erken izlerden bazıları, Japonya’daki Torihama kabuk höyüğünde (M.Ö. ~5000) gerçekleştirilen stratigrafik analizlerde ve Çin’de Yangshao kültürüne ait Banpo köyü seramiklerindeki lif ve halat baskılarında (M.Ö. ~4115–3535) tespit edilmiştir (Crawford, 2011). Shang dönemine ait Taixi köyü kalıntıları (M.Ö. ~14. yüzyıl), uzun süre arkeolojik literatürde en eski saf kenevir kumaşı örneği olarak kabul edilmiştir (Li, 1974). Ancak bu buluntuların lif analizi 1970’li yılların yöntemlerine dayanmaktadır ve Modern Taramalı Elektron Mikroskobu (SEM) veya Py-GC/MS (Piroliz Gaz Kromatografisi-Kütle Spektrometrisi) gibi yöntemlerle yeniden doğrulanması gerekmektedir. Tarihsel örneklerde kenevir, keten, ısırgan ve kabuk altı liflerin morfolojik benzerliği nedeniyle, özellikle bozulmaya uğramış arkeolojik buluntularda birbirine karıştırılması sık rastlanan bir durumdur.
Anadolu’daki arkeobotanik veriler incelendiğinde de benzer tanımlama sorunlarına rastlanmaktadır. Çatalhöyük’te (M.Ö. 6700–6500) bulunan tekstil parçaları, akademik literatürde uzun süre keten olarak tanımlanmış, popüler anlatılarda ise zaman zaman kenevir ile karıştırılmıştı (Helbæk, 1963; Burnham, 1965). 2021 yılında yapılan SEM analizi, liflerin keten de kenevir de değil, yerel meşe ağaçlarının kabuk altı (soymuk) lifinden üretildiğini göstermiştir (Rast-Eicher vd., 2021).
Kenevirin tekstil amaçlı kullanımına dair en eski ve doğrulanmış kanıtlardan biri yakın zamanda Anadolu’da gün yüzüne çıkarılmıştır. Dr. Çiğdem Maner ve ekibi, Beycesultan Höyük’te (Denizli-Çivril) 2016–2018 kazılarında bulunan iki yanmış Tunç Çağı tekstil parçasını kromatografik ve mikroskobik yöntemlerle incelemiştir. Çivit otu ile boyanmış ve tek iğne örgü (nålbinding) tekniğiyle üretilmiş, Orta Tunç Çağı’na (M.Ö. 1915–1745) tarihlenen bu parçanın kenevir lifinden yapıldığı saptanmıştır (Maner vd., 2025). Bu bulgu, Taixi köyündeki (M.Ö. ~14. yy) örneklerden çok daha eski olup, Anadolu’da modern yöntemlerle doğrulanmış en eski kenevir tekstil buluntularından biri olarak arkeolojik literatüre geçmiştir.
Medikal Kenevir ve Farmakope
Kenevirin medikal kullanımına dair ilk yazılı kayıtlar Mezopotamya’da karşımıza çıkar. Asurbanipal Kütüphanesi (M.Ö. 7. yüzyıl) 30.000’den fazla kil tablet barındıran devasa bir arşiv niteliği taşır. Bitki Akadca “Azallû” adıyla geçer; Latince “Cannabis” kelimesinin de aynı tabletlerdeki “Qunubu” teriminden türediği düşünülmektedir. Modern tablet analizleri, kenevirin depresyonda, artrit kataplazmasında ve böbrek taşı tedavisinde kullanıldığını doğrular (Thompson, 1923; Scurlock & Andersen, 2005).
Antik Mısır hiyerogliflerinde kenevir, shemshemet olarak geçer: Ramesseum III Papirüsü (M.Ö. ~1700) göz hastalıkları için bitkiyi önerirken, 20 metrelik Ebers Papirüsü (M.Ö. 1550) bitkinin uterus ağrılarını dindirmekte kullanıldığını belgeler (Russo, 2007).

Hint alt kıtasında kenevir hem ilaç hem de kutsal bir ritüel aracıdır: Atharva Veda (M.Ö. ~1500–1000) keneviri yeryüzündeki beş kutsal bitkiden biri olarak anar (Griffith, 1895–1896). Ayurveda tıbbı keneviri bhang (yaprak), ganja (çiçek) ve charas (reçine) olarak üç formda kullanmış; metinlerde 29 hastalık için 191 formülasyon belgelenmiştir (Ram vd., 2018). Bu geleneksel charas kültürünün günümüzdeki en bilinen temsilcisi, Himalayalar’daki Malana vadisinde elle ovularak üretilen ‘Malana Cream’ reçinesidir. Bölgeye yaptığım ziyaretlerde gözlemlediğim üzere; yerel halkın bu geleneksel üretimi kesintisiz sürdürmesi, atalık bir çeşidin (landrace) insan-bitki ortaklığıyla nasıl korunduğunu gösteren çarpıcı bir örnektir.
Çin’de tıbbi kullanım, efsanevi İmparator Shen Nung’a (geleneksel olarak M.Ö. 3. bin yıla atfedilir) dayandırılsa da bu bilgilerin Pen Ts’ao Ching’da yazılı olarak derlenmesi Han Hanedanlığı (M.S. 1. yüzyıl) dönemine denk gelir (Li, 1974). Yanghai mezarlığında (~M.Ö. 700) bir şamanın mezarına bırakılan 789 gramlık kenevir yığınının fitokimyasal ve genetik analizi örneklerde THC saptamış; içeriğin lif ya da gıda amaçlı değil, psikoaktif ve ritüel kullanıma yönelik seçildiğine işaret etmiştir (Jiang vd., 2006; Russo vd., 2008).
Herodot’un (M.Ö. ~440) anlattığı İskit “kenevir buharı banyosu” ritüeli, Altay Dağları’ndaki Pazırık kurganlarında (M.Ö. 5-3. yüzyıllar) arkeolojik olarak doğrulanmıştır (Herodotus, 1920).
Bu birikimi Batı tıbbına taşıyan isim, Anazarbus (bugünkü Anavarza, Adana-Kozan) doğumlu hekim Pedanius Dioscorides’tir. M.S. 1. yüzyılda yazdığı De Materia Medica’da keneviri tohum, taze bitki suyu ve kök olarak kısımlarına ayırıp her biri için ayrı endikasyon belirlemiştir (Dioscorides, 2005). Plinius, kenevir suyunun kulağa giren kurt ve böcekleri dışarı attığını, ancak bunu baş ağrısıyla (sed cum dolore capitis) yaptığını kaydetmiş (Pliny, 1950); Galen, De alimentorum facultatibus’ta kenevirin farmakolojik profilini humoral çerçevede değerlendirmiştir (Galenus, 2003; Brunner, 1977). Bu sistematize farmakope geleneği, yaklaşık 1.500 yıl boyunca Avrupa tıbbının temel referansı olarak kalmıştır.
İslam Altın Çağı’nda İbn Sina (980–1037), El-Kanun fi’t-Tıbb (~1025) eserinde keneviri Galen’in humoral derecelendirme sistemi içinde değerlendirmiştir.
Geleneksel tıp literatüründe bitkinin tohumları (şahdanec) “sıcak ve kuru” olarak sınıflandırılırken; asıl tıbbi ve psikoaktif etkiyi yaratan yaprak ve reçine kısımları (qunnab/haşiş) genellikle “soğuk ve kuru” tabiatlı kabul edilmiş, aşırı kullanımının mizacı bozarak melankoliye yol açabileceği belirtilmiştir (İbn Sina, 1999). El-Kanun, 17. yüzyılın sonlarına kadar Avrupa tıp fakültelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Antik Yunan’dan İslam Altın Çağı’na uzanan bu birikim, 19. yüzyılda modern Batı tıbbına da taşınmıştır. ABD Farmakopesi, keneviri 1850’den 1942’ye kadar resmi ilaç olarak listelemiştir (United States Pharmacopeial Convention, 1851, 1942). Parke-Davis ve Eli Lilly gibi ilaç devleri kenevir tentürler üretmiştir (Musto, 1999).
Tıbbi Kullanımdan Dışlanma ve Yasaklama Süreci
Kenevirin tıbbi kullanımı, 20. yüzyılın başlarında tıp eğitiminde başlayan radikal standardizasyon akımıyla birlikte sistematik bir dışlanma sürecine girdi. Bu değişimin en büyük kırılma noktasını 1910 Flexner Tıp Eğitim Raporu oluşturdu (Flexner, 1910). Tıp eğitiminde geçerli tek bir bilimsel standardın dayatıldığı bu yeni dönemde; raporun kriterlerini karşılamayan okulların kapatılmasıyla fitoterapi, natüropati, homeopati ve fizyomedikalizm (botanik tıp) gibi bütüncül ve geleneksel şifa yaklaşımları “bilim dışı” ilan edilerek fiilen marjinalleştirildi.
O yıllarda ABD Farmakopesi’ndeki resmi ilaçların büyük bir kısmı hâlâ ham bitki özütlerinden oluşuyordu. Ancak bu kırılmayla birlikte tıp endüstrisi, tek molekül-tek hastalık hedefine odaklanan indirgemeci bir modele kaydı. İzole edilmiş, standardize edilebilir ve patentlenebilir kimyasal bileşikler tek geçerli tedavi kabul edilirken, kenevir gibi yüzlerce aktif bileşen içeren bütüncül botanik preparatlar modern farmakopeden hızla silinmeye başladı.
Akademik ve farmasötik düzlemde tıp dünyasından dışlanan kenevirin endüstriyel çok yönlülüğü, o dönemde hızla gelişen tekstil, kâğıt, enerji ve petrokimya gibi dev sermaye gruplarının egemen olduğu sektörlerle çıkar çatışması yaratıyordu. Bu sektörleri tek başına tehdit eden bitki, doğrudan agresif bir ekonomik savaşın ve sistematik bir propagandanın hedefi oldu.
Federal Narkotik Bürosu (FBN) yöneticisi Harry Anslinger’in, medya patronu William Randolph Hearst’ın desteğiyle yürüttüğü manipülatif ve sansasyonel “Reefer Madness” (Esrar Çılgınlığı) gibi kampanyalar, halkta kenevirle ilgili korku ve panik yaratmayı hedefledi. Bitkiyi doğrudan yasaklamak yerine ekonomik olarak boğmayı hedefleyen 1937 ABD Marihuana Vergi Yasası, Kongre’de oldukça kısa bir oturumla geçirildi (Bonnie & Whitebread, 1974). Amerikan Tabipler Birliği (AMA), yasanın bilimsel temelden yoksun olduğunu açıkça protesto etmesine rağmen itirazı dikkate alınmadı.
ABD’nin, tüm bu yasaklama lobi faaliyetlerine rağmen İkinci Dünya Savaşı boyunca “Hemp for Victory” (Zafer İçin Kenevir) (United States Department of Agriculture, 1942) kampanyasıyla kendi üreticilerini askeri teçhizat üretimi için kenevir ekmeye çağırmış olması, bu ekonomik çifte standardın ve pragmatik yaklaşımın en açık kanıtıdır.
Birçok ülkenin keneviri ulusal tarım stratejileri çerçevesinde lif, gıda, ilaç, enerji ve tarımsal girdi üretiminde bağımsız bir kaynak olarak kullanması, özellikle uluslararası ilaç, kâğıt, petrokimya ve alternatif lif sektörlerinin uzun vadeli pazar hakimiyetini tehdit ediyordu. Anslinger, ABD’nin BM Narkotik Komisyonu baş temsilcisi olarak uluslararası alanda büyük bir güç kazandı ve 1961 BM Tek Sözleşmesi’ni bizzat şekillendirdi; kenevir, hiçbir tıbbi değeri olmayan en tehlikeli uyuşturucularla (eroin vb.) aynı kategoriye yerleştirilerek, bilimsel araştırmalar yıllarca ağır bürokratik engellerle boğulmuş ve ana akım akademiden dışlanmıştır (United Nations, 1961).
Bu yasal ve akademik ablukaya 1930 ve 1970’lerde tohumun fikri mülkiyet kapsamına alınmasının eklenmesi, baskı rejimini tarımsal bir tekelleşmeyle tamamlamıştır (Plant Patent Act, 1930; Plant Variety Protection Act, 1970). Yasakların ve patentlerin birleşimi, yarım asrı aşkın bir süre boyunca keneviri hem topraktan hem de bilimsel araştırmadan uzak tutmuş; atalık tohumla üretim yapan geleneksel üretici ağlarını küresel tarım pazarının dışına itmiştir.
Bilimsel Devrim ve Endokannabinoid Sistem
Kenevirin binlerce yıllık kullanımına rağmen, nasıl etki ettiği (terapötik mekanizması) henüz tam olarak aydınlatılamamıştı. Siyasi ve endüstriyel yasaklamalar bitkinin tarımsal varlığını silse de araştırmacıların merakını durduramadı; yanıtlar, ilginçtir ki yasakların en yoğun olduğu dönemde gelmeye başladı. Bitkinin aktif bileşenlerinin izolasyonuyla başlayan bu keşif dizisi, insan vücudunun bugüne kadar bilinmeyen en büyük homeostatik denge ağının; Endokannabinoid Sistemin (EKS) haritalanmasıyla sonuçlandı.
Fitokannabinoidler ve Terpenler: Bitkinin Kimyası
Kenevirin farmakolojik gücü, glandüler trikomların salgı kavitelerinde yoğunlaşır. Bu mikroskobik yapılar, bitkinin kimyasını belirleyen iki ana bileşik grubunu bir arada sentezler ve depolar: fitokannabinoidler ve terpenler.
Bugüne kadar yüzü aşkın farklı fitokannabinoid tanımlanmıştır. Bunların büyük çoğunluğu asidik formda üretilir (örn. THCA ve CBDA). Asidik formlar kendilerine has özellikler taşısa da kenevirin bilinen temel farmakolojik etkilerini gösterebilmesi için termal dekarboksilasyon (ısı uygulaması) gereklidir; çiğ bitki ile ısıtılmış bitkinin terapötik profilleri önemli ölçüde farklıdır (Kaminski vd., 2024). En çok araştırılan başlıca (majör) kannabinoidler olan THC ve CBD’ye ek olarak, Kannabigerol (CBG), Kannabinol (CBN) ve Tetrahidrokannabivarin (THCV) gibi minör kannabinoidler de özgün terapötik potansiyelleriyle bilimsel ilginin merkezindedir.
Terpenler, Anadolu’nun tıbbi ve aromatik bitki florasındaki kekik, adaçayı, biberiye, karabaş otu ve defne gibi pek çok türde de bulunan ikincil metabolitlerdir. Fitokannabinoidlerle birlikte sentezlenen terpenlerin, yalnızca bitkinin aroma profilini belirlemekle kalmayıp bu bileşiklerle etkileşime girerek terapötik etkiye de katkı sağladığı öne sürülmektedir. Bütüncül etki (entourage effect) olarak adlandırılan bu yaklaşım, keneviri bir bileşen toplamı yerine birlikte çalışan bir bütün olarak ele alır (Russo, 2011).
Keşiflerin Kronolojisi: THC’den Endokannabinoid Sisteme
Bilimsel devrimin ilk adımı 1964 yılında, modern kannabinoid biliminin kurucusu kabul edilen Dr. Raphael Mechoulam ve ekibi tarafından atılmıştır. El konulan kaçak Lübnan haşişinden elde edilen numuneler üzerinde yapılan çalışmalarla, kenevirin ana psikoaktif bileşeni Delta-9-Tetrahidrokannabinol (Δ⁹-THC) izole edilmiş ve moleküler yapısı tanımlanmıştır (Gaoni & Mechoulam, 1964). Aynı dönemde psikoaktif olmayan Kannabidiol (CBD) yapısı da aydınlatılarak bitkinin kimyasal profili ortaya konmuştur. Bu keşif, keneviri ‘gizemli bir bitki’ olmaktan çıkarıp dozu ve etkisi ölçülebilir bir tıbbi kaynağa dönüştürmüştür.
THC’nin yapısı çözülmüştü; ama bitkinin vücutta neden ve nasıl etki ettiği hâlâ bilinmiyordu. Bu uyumun kaynağına giden yolu anlamak için ‘kannabinoid’ kelimesinin aslında iki farklı dünyayı kapsadığını bilmek gerekir: Bitkinin doğal olarak ürettiği moleküller fitokannabinoidler (phyto = bitki), vücudumuzun kendi ürettiği moleküller ise endokannabinoidler (endo = iç) olarak adlandırılır. Bu iki molekül grubunu birbirine bağlayan sistemin keşfi, bitkinin kendisi kadar çekici bir hikâyedir.
– Reseptörler (Kilitler): CB1 ve CB2 Kenevirin vücuttaki etkilerini anlamak, bitkideki aktif moleküllerin bağlandığı hücresel kapıların tanımlanmasıyla mümkün olmuştur. 1988 yılında THC’nin beyinde bağlandığı özgül bir protein yapısı olan CB1 reseptörü keşfedildi (Devane vd., 1988). CB1, beyinde diğer tüm G-protein kenetli reseptörlerden daha yoğun bulunan bir reseptördür; hipokampus, amigdala, bazal gangliyonlar ve serebellumda yüksek konsantrasyonda yer alır. Ağrı algısı, hafıza, iştah, esenlik hâli ve motor kontrol gibi işlevlerin düzenlenmesinde rol oynar. Bu keşif, insan fizyolojisinin kenevire neden bu kadar duyarlı olduğunu bilimsel bir temele oturttu.
1993 yılında, daha çok periferik sinir sisteminde ve bağışıklık sistemi hücrelerinde (dalak, bademcikler, lökositler) bulunan CB2 reseptörü tanımlandı (Munro vd., 1993). CB1’den farklı olarak CB2 aktivasyonu, herhangi bir psikoaktif etki yaratmadan inflamasyonu ve ağrı yanıtını modüle etme işlevi görür.
– Endokannabinoidler (Anahtarlar): Anandamid ve 2-AG Vücudun reseptörleri (kilitleri) varsa, bu reseptörleri açacak kendi “içsel anahtarlarını” da üretiyor olması gerekirdi. Anandamid (1992), Raphael Mechoulam ve ekibi tarafından izole edilerek tanımlanan ilk içsel kannabinoiddir. Adını Sanskrit dilinde “mutluluk, haz” anlamına gelen ānanda kelimesinden alır; bu, molekülün esenlik hissi ve ruh hâli düzenlemesindeki rolünü yansıtır (Devane vd., 1992).
2-Araşidonilgliserol (2-AG, 1995) eşzamanlı olarak iki bağımsız ekip tarafından keşfedilmiştir (Mechoulam vd., 1995; Sugiura vd., 1995). Anandamid daha seçici ve ince ayar işlevleri görürken, 2-AG beyindeki kannabinoid aktivitenin ana taşıyıcısıdır ve hem CB1 hem CB2 reseptörlerine tam agonist olarak etki eder.
Bilimde ‘endojen ligandlar’ (içsel bağlayıcılar) olarak adlandırılan bu endokannabinoidlerin keşfi, temel bir gerçeği ortaya koydu: bitkinin ürettiği fitokannabinoidler, vücudumuzun kendi endokannabinoidleriyle aynı reseptörlere (CB1 ve CB2) bağlanarak etki gösteriyordu. Başka bir deyişle, kenevir bitkisi vücudumuzun zaten bildiği bir dili konuşuyordu. Anandamid ve THC, aynı kilidi (CB1 reseptörü) açan iki farklı anahtardır: biri vücudun kendi ürettiği, diğeri bitkinin sunduğu.
– Metabolik Enzimler: FAAH ve MAGL Endokannabinoidler, klasik nörotransmitterlerden farklı olarak ihtiyaç anında sentezlenir ve vücutta depolanmazlar. Bu nedenle EKS, sinyal iletimi bittikten sonra endokannabinoidlerin hızla parçalanmasını sağlayan enzimlere sahiptir. FAAH (Yağ Asidi Amid Hidrolaz) Anandamid’i, MAGL (Monoaçilgliserol Lipaz) enzimi 2-AG’yi parçalayarak sinyal iletimini sonlandırır.
Aralarındaki en önemli fark dayanıklılıktır: Anandamid, FAAH enzimi tarafından saniyeler içinde parçalanırken, THC bu enzimlere dirençlidir ve vücutta saatlerce kalabilir. Bu fark, bitkinin neden güçlü bir terapötik ajan olduğunu açıklar: fitokannabinoidler, vücudun kendi sisteminin “uzun etkili versiyonu” gibi çalışır.
– Geriye Sinyalizasyon EKS’yi diğer sinyal sistemlerinden ayıran en devrimci özellik, iletim yönüdür. 2001 yılında Wilson ve Nicoll, endokannabinoidlerin retrograd (geriye doğru) sinyal taşıyıcısı olduğunu keşfetmiştir (Wilson & Nicoll, 2001). Klasik sinir iletiminde bilgi tek yönlü akar: gönderici hücreden (pre-sinaptik) alıcı hücreye (post-sinaptik).
Gönderici aşırı uyarılırsa alıcı hücre hasar görebilir. İşte burada EKS devreye girer: aşırı uyarılan alıcı hücre, zarındaki yağ asitlerinden anlık endokannabinoid (Anandamid veya 2-AG) sentezler. Bu moleküller sinaps boşluğunda geriye doğru yayılarak gönderici hücrenin CB1 reseptörüne bağlanır, kalsiyum kanallarını kapatır ve nörotransmitter salınımını yavaşlatır.
Dr. Rachel Knox bu mekanizmayı bir konuşmasında şöyle özetler: “EKS, sinir sisteminin gürültüsünü dengeleyen bir kontrol mekanizması gibidir. Eğer komşunuz (gönderici hücre) müziğin sesini çok açarsa, siz (alıcı hücre) kapısını çalar ve ‘Lütfen müziği biraz kısar mısın?’ dersiniz. İşte endokannabinoidler, alıcı hücrenin göndericiye yolladığı “sesi ayarla” mesajıdır. Bitkisel kannabinoidler de tam da bu kapıyı çalma işini görerek vücuttaki dengeyi sağlar” (Knox, 2019).
Endokannabinoid Sistem
Yapılan tüm bu hücresel ve moleküler keşifler bir araya geldiğinde ortaya çıkan tablo şuydu: Endokannabinoid Sistem (EKS), kenevir bitkisinden bağımsız olarak var olan, vücudun kendi ürettiği molekülleriyle çalışan geniş kapsamlı bir sinyal ve denge ağıdır. Bileşenleri yaklaşık 600 milyon yıl öncesine kadar izlenebilen bu sistem, memeliler dahil biyolojik dünyanın çok geniş bir bölümünde tanımlanmıştır (McPartland vd., 2006).
EKS’nin temel görevi homeostaz; yani iç dengenin korunmasıdır. Ağrı algısı, iştah, uyku, esenlik hâli, bağışıklık yanıtı, hafıza, üreme, kemik sağlığı ve vücut sıcaklığı gibi birbirinden farklı görünen süreçlerin tümü bu tek sistem tarafından dengelenir. Kenevirin sentezlediği fitokannabinoidler, bu evrimsel iletişim ağının doğadaki en güçlü moleküler ortağıdır.
EKS’nin sağlıklı işleyişi; beslenme, uyku, fiziksel aktivite ve stres yönetimi gibi temel yaşam pratikleriyle doğrudan desteklenir. Bu dengenin bozulması kronik ağrı, inflamasyon, uyku bozuklukları ve metabolik hastalıklar gibi tablolarla ilişkilendirilmektedir. Modern yaşamın bu dengeyi giderek zorlaştırdığı bir dönemde, EKS’yi modüle edebilen fitokannabinoidlerin terapötik önemi insanlar ve diğer memeliler dahil geniş bir canlı yelpazesinde giderek daha net anlaşılmaktadır. Ne var ki bu etki herkeste aynı biçimde ortaya çıkmaz;
her bireyin genetik ve metabolik yapısı, aynı bileşiğe verilen yanıtı değiştirebilir. Bu nedenle kenevirin etkisi, sabit bir reçeteden çok kişiye özgü bir etkileşim olarak değerlendirilmeli; bireysel farklılıkları inceleyen farmakogenetik yaklaşım da giderek önem kazanmaktadır. Türkiye de bu bilimsel uyanışa katılan ülkeler arasına girdi.
Türkiye’nin Yeni Kenevir Çağı ve Yasal Çerçevesi
Temelde 12 Haziran 1933 tarihli 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun’a dayanan yasal çerçeve, keneviri hiçbir zaman tamamen yasaklamamış; ancak üretimini devlet kontrolüne alarak, bitkiyi onlarca yıl boyunca yalnızca lif ve tohum odaklı bir endüstriyel hammadde olarak tanımlamıştı. Süregelen bu kısıtlı tanım, kenevirin terapötik değerini ve modern endüstriyel uygulamalarını yasal bir kör noktada bıraktı.
12 Mart Muhtırası sonrası kurulan Nihat Erim hükümeti, ABD’nin Nixon yönetimi aracılığıyla uyguladığı yoğun baskı ve ambargo tehdidi altında, 1971 tarihli bir kararname ile haşhaş ekimini durdurdu. Burada önemli bir ayrımın altını çizmek gerekir: Bu yasak doğrudan kenevire yönelik değildi; ancak haşhaş krizinin yarattığı siyasi atmosfer, sentetik liflerin yükselişi ve her iki bitkiye de yapıştırılan “uyuşturucu” etiketi Türkiye’de kenevir tarımını fiilen çökertti. 1961’de binlerce hektarı aşan üretim alanları, 2013’te birkaç hektarda sembolik üretim yapılan bir seviyeye geriledi (Clarke, 2023; FAOSTAT, 2020).
Türkiye’de izinli kenevir üreticileri için, üretimin yalnızca lif, talaş ve tohumla sınırlandırıldığı bu yıllar, bitkinin katma değeri en yüksek bölümlerinin zorunlu olarak israf edildiği bir süreçti. Lif ve tohum hasadı sırasında, dönemin yasal çerçevesi tıbbi kullanıma izin vermediğinden, kenevirin çiçek kısımları mevzuat gereği tarlada yakılarak imha edilmek zorundaydı (Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolü Hakkında Yönetmelik, 2016).
Nihayet, yapılan son yasal düzenlemelerle bu mecburi ‘imha’ devri kapandı; kenevir çiçeği yakılacak bir unsur olmaktan çıkıp kenevirden elde edilen ürünlerin yasal bir bileşeni hâline geldi. Bugün THC ve CBD amaçlı kenevir yetiştiriciliği, Toprak Mahsulleri Ofisi denetiminde ve ülke arz ve talep durumuna göre belirlenen, yıllık 120.000 kök olan Cumhurbaşkanlığı kotası dâhilinde yürütülmektedir (Cumhurbaşkanlığı Kota Kararı, 2024). Değer zinciri iki bakanlık arasında paylaşılmıştır: yetiştirme ve hasat Tarım ve Orman Bakanlığının yetkisinde kalırken ürünlerin işlenmesi, ruhsatlandırılması ve satışı Sağlık Bakanlığına bağlanmıştır. Kenevir bazlı ürünler tıbbi, sağlık, destek ve kişisel bakım ürünleri olmak üzere dört ana kategoriye ayrılmıştır. Bu ürünlerin tamamı yalnızca eczanelerden satılabilmektedir. Terapötik yanıtın kişiden kişiye değişkenlik göstermesi, kenevirin reçeteli olarak adım adım topluma kazandırılmasını hem güvenli hem de tutarlı bir yol hâline getirmektedir. Bu yapısal dönüşüm, bitkinin tüm morfolojisiyle tıbbi mevzuatın denetimine girmesinin ve tam potansiyeliyle değerlendirilebilmesinin önünü açmıştır (7442 sayılı Kanun, 2023; 7557 sayılı Kanun, 2025; Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik, 2026; Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik, 2026).

Endüstriyel yetiştiriciliğin yanına, kontrollü tesislerde bilime ve yüksek katma değere dayalı, ülke ekonomisine ve sağlığına yönelik yeni bir üretim modeli eklenmektedir. Bununla birlikte, tıbbi kenevir üretimi ülkemizde henüz genç ve hızla gelişen bir sektördür. Saha pratikleri, iç piyasadaki hastaların bu ürünlere güvenli erişim süreçleri ve ülkemizin küresel pazardaki hedefleri doğrultusunda yasal altyapının zamanla olgunlaşması beklenmektedir. Bu süreç, Türkiye’nin üretim potansiyelini hem yerli sağlık sisteminde hem de uluslararası ölçekte stratejik ve rekabetçi bir konuma taşıyabilir.
Bu ulusal dönüşüm sürecinin bir paydaşı olarak, uzun yıllardır kenevirin hem teorik araştırmalarına hem de saha pratiklerine odaklanmaktayız. Türkiye’nin yeni yasal çerçevesi kapsamında alınan güncel tıbbi kenevir yetiştiricilik izinleriyle birlikte; genetik stabilizasyon, standartlara uygun tarım ve doğru ekstraksiyon yöntemleri üzerine yürüttüğümüz çalışmalar, bitkinin modern tıbba güvenle entegre edilmesi amacını taşımaktadır. Akademik literatürdeki birikimin kontrollü tesislerimizde somut birer üretim modeline dönüşmesi, sahip olduğumuz sektörel vizyonun temelini oluşturur.

Sonsöz
Uzun bir yasaklama döneminin ardından Türkiye’de başlayan yeni düzenlemeler, keneviri yasal bir temele oturtarak, bitkinin tıbbi potansiyelinden kanıta dayalı biçimde yararlanılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu alandaki ortak gaye, en yüksek nitelikte ürünlerin şifaya ihtiyaç duyan hastalara güvenle ulaşmasıdır.
Bu çalışmada tıbbi boyut öne çıkmış olsa da kenevir, yalnızca tek bir sektöre veya izole edilmiş aktif bileşenlere indirgenemeyecek bütüncül bir bitkidir. Sağlık, kozmetik, gıda, tekstil, inşaat ve tarım gibi pek çok alandaki kullanımı, geleneksel Anadolu bitki bilgisiyle modern bilimin yöntemlerini bir araya getirme fırsatı sunmaktadır. Bu buluşma, farmasötik indirgemeciliğin kopardığı bağları onararak, bitkinin insan sağlığına ve ekolojiye katkısını daha kapsamlı biçimde kavramamıza yardımcı olacaktır.
Yasal ve teknik altyapı olgunlaştıkça, yetiştiriciliğin bir gün açık alanlara, güneşe ve toprağa dönmesi, işleme süreçlerinin uluslararası standartlarda sürmesi mümkün olabilir. Böyle bir gelişme, ekosistem ve toplum sağlığı açısından umut vericidir. Kenevirin, zengin bir tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğine ev sahipliği yapan bu coğrafyaya ve şifa kültürümüze yeniden kavuşmasına tanıklık etmek, yetiştiriciler, üreticiler ve araştırmacılar olarak meslek hayatımızın en heyecan verici dönemidir. İnsan ve bitki arasında yeniden kurulan bu bağ, bitkilerle ilgilenen herkesin ortak kazanımıdır.
Teşekkür
Hikâyemize emeğini ve gönlünü koyan tüm yol arkadaşlarımıza, bitkileri rehber edinen tüm dostlara, kıymetli hocalarımız Dilek Himam’a, Nazım Tanrıkulu’na ve ANATABDER ailesine teşekkür ederim.
Kaynaklar
- 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun. (1933, 24 Haziran). Resmî Gazete (Sayı: 2435).
- 7442 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. (2023, 5 Nisan). Resmî Gazete (Sayı: 32154).
- 7557 sayılı Sağlıkla İlgili Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. (2025, 24 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 32965).
- Angiosperm Phylogeny Group (APG IV). (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. Botanical Journal of the Linnean Society, 181(1), 1–20.
- Bonnie, R. J., & Whitebread, C. H. (1974). The Marihuana conviction: A history of marihuana prohibition in the United States. University Press of Virginia.
- Brunner, T. F. (1977). Marijuana in ancient Greece and Rome? The literary evidence. Journal of Psychedelic Drugs, 9(3), 221–225.
- Burnham, H. B. (1965). Çatal Hüyük – The textiles and twined fabrics. Anatolian Studies, 15, 169–174.
- Callaway, J. C. (2004). Hempseed as a nutritional resource: An overview. Euphytica, 140(1–2), 65–72.
- Clarke, R. C. (2023). Anatolian hemp (Cannabis sativa L.) cultivation, processing, and production: History and recent observations. Agrociencia Uruguay, 27, e1166.
- Crawford, G. W. (2011). Advances in understanding early agriculture in Japan. Current Anthropology, 52(S4), 331–345.
- Cumhurbaşkanlığı Kota Kararı. (2024, 30 Ekim). Resmî Gazete (Sayı: 32707).
- Dal Martello, R., vd. (2024). Morphometric approaches to cannabis evolution and differentiation from archaeological sites. Vegetation History and Archaeobotany, 33(4), 503–518.
- Devane, W. A., vd. (1988). Determination and characterization of a cannabinoid receptor in rat brain. Molecular Pharmacology, 34(5), 605–613.
- Devane, W. A., Hanuš, L., vd. (1992). Isolation and structure of a brain constituent that binds to the cannabinoid receptor. Science, 258(5090), 1946–1949.
- Dioscorides, P. (2005). De Materia Medica (L. Y. Beck, Çev.). Olms-Weidmann.
- FAOSTAT. (2020). Hemp production data Turkey. FAO.
- Flexner, A. (1910). Medical education in the United States and Canada. Carnegie Foundation.
- Galenus. (2003). On the properties of foodstuffs (O. Powell, Çev.). Cambridge University Press.
- Gaoni, Y., & Mechoulam, R. (1964). Isolation, structure, and partial synthesis of an active constituent of hashish. Journal of the American Chemical Society, 86(8), 1646–1647.
- Griffith, R. T. H. (Çev.). (1895–1896). The Hymns of the Atharva Veda (Kitap 11, İlahi 6, Ayet 15). E. J. Lazarus.
- Helbæk, H. (1963). Textiles from Çatal Hüyük. Archaeology, 16(1), 39–46.
- Herodotus. (1920). Tarihler (Historiai) (Kitap IV, 73–75, A. D. Godley, Çev.). Harvard University Press.
- İbn Sina (Avicenna). (1999). El-Kanun fi’t-Tıbb (The Canon of Medicine) (L. Bakhtiar, Uyar.). KAZI Publications.
- Jiang, H.-E., vd. (2006). A new insight into Cannabis sativa (Cannabaceae) utilization from 2500-year-old Yanghai tombs, Xinjiang, China. Journal of Ethnopharmacology, 108(3), 414–422.
- Kaminski, K. P., vd. (2024). Opportunities, challenges, and scientific progress in hemp crops. Molecules, 29(10), 2297.
- Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolü Hakkında Yönetmelik. (2016, 29 Eylül). Resmî Gazete (Sayı: 29842). Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik. (2026, 31 Ocak). Resmî Gazete (Sayı: 33154).
- Kenevirden Elde Edilen Ürünlere Dair Yönetmelik. (2026, 31 Ocak). Resmî Gazete (Sayı: 33154).
- Knox, R. (2019). The endocannabinoid system and your health. TEDxPortland.
- Kobayashi, M., Momohara, A., Okazaki, K., vd. (2008). Fossil hemp fruits in the earliest Jomon period from the Okinoshima site, Chiba Prefecture. Japanese Journal of Historical Botany, 16(1), 11–18.
- Li, H.-L. (1974). An archaeological and historical account of cannabis in China. Economic Botany, 28(4), 437–448.
- Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum. Laurentii Salvii.
- Maner, Ç., Abay, E., Karadağ, R., & Torgan Güzel, E. (2025). Untwisting Beycesultan Höyük: The earliest evidence for nålbinding and indigo-dyed textiles in Anatolia. Antiquity, 99(403), 118-134.
- McPartland, J. M., vd. (2006). Evolutionary origins of the endocannabinoid system. Gene, 370, 64–74.
- McPartland, J. M., Hegman, W., & Long, T. (2019). Cannabis in Asia: Its center of origin and early cultivation. Vegetation History and Archaeobotany, 28(6), 691–702.
- Mechoulam, R., Ben-Shabat, S., vd. (1995). Identification of an endogenous 2-monoglyceride, present in canine gut, that binds to cannabinoid receptors. Biochemical Pharmacology, 50(1), 83–90.
- Munro, S., Thomas, K. L., & Abu-Shaar, M. (1993). Molecular characterization of a peripheral receptor for cannabinoids. Nature, 365(6441), 61–65.
- Musto, D. F. (1999). The American disease: Origins of narcotic control (3. baskı). Oxford University Press.
- Plant Patent Act of 1930, 35 U.S.C. §§ 161–164 (1930).
- Plant Variety Protection Act of 1970, 7 U.S.C. §§ 2321–2582 (1970).
- Pliny (Gaius Plinius Secundus). (1950). Natural History (H. Rackham, Çev.). Harvard University Press.
- Ram, G. S., Murthy, C. S., & Nanjundaiah, S. (2018). Vijaya (Cannabis sativa Linn.) and its therapeutic importance in Ayurveda: A review. Journal of Indian System of Medicine, 6(3), 157–163.
- Rast-Eicher, A., Karg, S., & Bender Jørgensen, L. (2021). The use of local fibres for textiles at Neolithic Çatalhöyük. Antiquity, 95(383), 1129–1144.
- Ren, G., vd. (2021). Large-scale whole-genome resequencing unravels the domestication history of Cannabis sativa. Science Advances, 7(29), eabg2286.
- Russo, E. B. (2007). History of cannabis and its preparations in saga, science, and sobriquet. Chemistry & Biodiversity, 4(8), 1614–1648.
- Russo, E. B., Jiang, H. E., Li, X., vd. (2008). Phytochemical and genetic analyses of ancient cannabis from Central Asia. Journal of Experimental Botany, 59(15), 4171– 4182.
- Russo, E. B. (2011). Taming THC: Potential cannabis synergy and phytocannabinoid-terpenoid entourage effects. British Journal of Pharmacology, 163(7), 1344–1364.
- Scurlock, J., & Andersen, B. R. (2005). Diagnoses in Assyrian and Babylonian medicine. University of Illinois Press.
- Small, E., & Cronquist, A. (1976). A practical and natural taxonomy for cannabis. Taxon, 25(4), 405–435.
- Sugiura, T., vd. (1995). 2-Arachidonoylglycerol: A possible endogenous cannabinoid receptor ligand in brain. Biochemical and Biophysical Research Communications, 215(1), 89–97.
- Sytsma, K. J., vd. (2002). Urticalean rosids: Circumscription, rosid ancestry, and phylogenetics based on rbcL, trnL-F, and ndhF sequences. American Journal of Botany, 89(9), 1531–1546.
- Thompson, R. C. (1923). Assyrian medical texts from the originals in the British Museum. Oxford University Press.
- United Nations. (1961). Single Convention on Narcotic Drugs, 1961. UN.
- United States Department of Agriculture. (1942). Hemp for Victory [Belgesel film]. USDA.
- United States Pharmacopeial Convention. (1851). The Pharmacopoeia of the United States of America (3. baskı). Mack Printing.
- United States Pharmacopeial Convention. (1942). The Pharmacopoeia of the United States of America (12. baskı).
- Vavilov, N. I. (1926). Studies on the origin of cultivated plants. Institute of Applied Botany and Plant Breeding.
- Watts, S., vd. (2021). Cannabis labelling is associated with genetic variation in terpene synthase genes. Nature Plants, 7, 1330–1334.
- Wilson, R. I., & Nicoll, R. A. (2001). Endogenous cannabinoids mediate retrograde signalling at hippocampal synapses. Nature, 410(6828), 588–592.
Bu yazı ilk olarak ANATABDER'in Anadolu’nun Bitki Mirası yayınında yer almıştır: anatab.org