Kenevirden duvar: altı deneme
Kıtık, kireç ve su ile altı deneme: kendi ellerimizle ilk duvar, Sinop'ta kar altında bir deneme, laboratuvar, evler, atölyeler ve bir sergi.
Kenevir betonuyla yaptığımız altı deneme ve her birinin yaklaşık karışımı: kendi ellerimizle örülen ilk duvar, Sinop'ta kar altında bir deneme, İYTE'de laboratuvar ölçümleri, Aslı Tekin ile ev uygulamaları, Sergiy ile atölyeler ve Art on Hemp sergisindeki duvar.
Bir bitkiyle ev yapılabileceğini ilk duyduğunuzda kulağa masal gibi gelir. Sonra karışımı ellerinizle karıp bir duvara bastırdığınızda anlarsınız: işin içinde kimya var. O kimya da çok eski; biz yalnızca yeniden hatırlıyoruz.
Bu yazı, kenevirden duvar yapma yolculuğumuzun altı ayrı denemesini anlatıyor. Her biri başka bir yerde ve başka ellerle yapıldı, formüller de biraz değişti. Önce hepsinin ortak dilini konuşalım; çünkü altı denemenin altısı da aynı üç malzemeye dayanıyor.
Üç malzeme
Kenevir betonu, İngilizce adıyla hempcrete, kıtık, kireç ve sudan oluşur. Kıtık, sapın lifi alındıktan sonra geriye kalan odunsu iç çekirdektir; İngilizcede shiv ya da hurd denir. Biz kıtığı kendi yasal kenevir tarlalarımızdan aldık ve bir yem kırma makinesinde dört beş milimetrelik parçalara kırdık. Duvarın iskeletini bu hafif, gözenekli talaş kurar. Kireç bağlayıcıdır; suyla karışınca tepkimeye girer ve talaş parçalarını birbirine yapıştırır. Su da tepkimeyi başlatır.

Burada çoğu kişinin yanlış bildiği bir nokta var. Kenevir betonunda kireç, betondaki çimento gibi bütün boşlukları doldurmaz. Kıtık parçalarını ince bir tabakayla kaplar ve onları değdikleri yerde birbirine tutturur. Aradaki boşluklar açık kalır. Malzemeyi hafif ve yalıtkan yapan da bu boşluklardır; duvarın içindeki milyonlarca minik hava cebi, ısıyı ve nemi düzenleyen sessiz bir sünger gibi çalışır. Bu yüzden kenevir betonu yük taşımaz; dolgu ve yalıtım malzemesidir, nefes alan bir kabuktur.
Karışımın kıvamı rakamdan çok elle anlaşılır. Doğru kıvamda bir avuç karışım hafifçe top olur, parmağınızla bastırınca ufalanır. Deneyimli ustalar buna "nemli kompost" ya da "ufalanan yulaf ezmesi" der. Fazla su koyarsanız duvar aylarca kurumaz; az koyarsanız kıtık kirece tutunmaz. Hacimce kabaca dört ölçü kıtığa bir ölçü kireç ve bir ölçü su iyi bir başlangıçtır; oran iklime, kıtığın ne kadar ıslatıldığına ve kirecin cinsine göre biraz kayar.
Bir: Kendi ellerimizle
İlk denememizde ne makine vardı ne uzman. Bir tekne, kıtık, kireç, su ve ellerimiz vardı. Karışımı ayakla ve kürekle çevirdik. İlk duvar kaba ve acemiceydi, ama bizimdi. Kendi yetiştirdiğimiz keneviri kırıp kendi elimizle duvara bastırmak, malzemeyi baştan sona tanımanın en iyi yoluydu. Hatalarımızı da o duvardan öğrendik; nerede fazla su koyduğumuzu, nerede kirecin tutmadığını duvar kuruyunca bize söyledi.
Yaklaşık karışım: hacimce 4 ölçü kıtık, 1 ölçü sönmüş kireç, 1 ölçü su. Katkı yok; en yalın hali. "Nemli kompost" kıvamını burada öğrendik.
İki: Sinop'ta, kar altında
İkinci deneme bize iklimin ne kadar belirleyici olduğunu öğretti. Sinop'ta, kışın, kar altında çalıştık. Kenevir betonu soğukta zor kürlenir; kireç tepkimesi ısı ister, karbonatlaşma yavaşlar ve don her şeyi bozabilir. Kar altında bir kenevir duvarı kurmak biraz inatçılıktı, ama o inat bize çok şey öğretti. Sinop'un nemli, soğuk havası malzemenin sınırlarını gösteren en dürüst öğretmen oldu. Bir duvarı kolay koşulda herkes kurar; onu kar altında kurduğunuzda malzemeyi gerçekten tanırsınız.

Yaklaşık karışım: 4 ölçü kıtık, 1 ölçü kireç, 0,75 ölçü su; su kısıldı. Daha hızlı priz için kireç oranı biraz artırıldı, doğal hidrolik kirece yakın bir bağlayıcı seçildi. Duvar dona karşı örtüldü.
Üç: İYTE'de, hocalarla
Üçüncü aşamada iş akademiye taşındı. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü'nde alanında uzman hocalarla çalıştık. Betül ile burada, uzaktan tanıştık; mimarlık yüksek lisans öğrencisiydi ve tezini kenevir betonu üzerine yazıyordu. O güne kadar elle ve sezgiyle öğrendiğimiz şeyin bir laboratuvar dili de vardı: basınç dayanımı, ısı iletkenliği, yoğunluk, nem tamponlama. "Kıvamı tuttu" dediğimiz şeyin bir sayısı ve bir eğrisi vardı. Bu aşama toprağın diliyle sayıların dilini yan yana koydu; tıpkı tarlada çiftçinin takvimiyle iklim verisini üst üste koyduğumuz gibi.
Yaklaşık karışım: yalıtım duvarı için bağlayıcı ile kıtık kütlece yaklaşık 1:1, hedef yoğunluk metreküpte 300-400 kilogram. Oranlar laboratuvarda basınç dayanımı ve ısı iletkenliği ölçülerek doğrulandı.
Dört: Aslı Tekin ile, evlerde
Dördüncü deneme malzemeyi laboratuvardan çıkarıp gerçek evlere taşıdı. Aslı Tekin ile evlerde örnek duvarlar, bölmeler ve yalıtım katmanları yaptık. Bir şeyi atölyede denemek başka, insanların yaşadığı bir mekâna koymak başkadır. Ev, malzemeye sizin sormadığınız soruları sorar: nem alır mı, koku yapar mı, çatlar mı? Kenevir betonu bu sorulara iyi cevap verir; nefes alan, küf tutmayan, nemi dengeleyen bir malzemedir.
Yaklaşık karışım: ana karışım 4:1:1 kaldı; fark yüzeydeydi. Duvarlar nefes alan kireç sıvayla kaplandı. Kenevir betonunu nefes almayan bir boyayla kapatmak bütün marifetini boğar.
Beş: Sergiy ile, atölyeler
Beşinci aşamada iş paylaşmaya döndü. Sergiy Kovalenkov ile atölyeler düzenledik; insanlara kıtıkla kireci kendi elleriyle karmayı, karışımı kalıba bastırmayı öğrettik. Bir malzemeyi yaymanın yolu onu insanların eline vermektir. Atölyede birinin o "nemli kompost" kıvamını ilk kez avucunda hissetmesi, sayfalarca anlatımdan daha çok şey öğretir. Bu atölyeler, ilk denememizdeki "kendi ellerimizle" anını çoğaltmaktı; her katılımcı kendi ilk duvarını kurdu.



Yaklaşık karışım: öğretim için sadeleştirilmiş 4:1:1, katkısız. Amaç kusursuz bir duvardan çok öğrenen eldi; herkes kıvamı kendi avucunda tanıdı.
Altı: Art on Hemp sergisinde, duvarımız
Altıncı ve şimdilik son durak bir sergiydi. Art on Hemp sergisinde bir duvarımız yer aldı; denemeden denemeye taşıdığımız bilginin vitrini gibiydi. Bir sergi duvarı hem bir bitiş hem bir başlangıçtır: o güne kadar öğrendiğimiz her şeyin damıtılmış hali ve onu görenlerin aklında yeni sorular açan bir davet. İlk denememizdeki kaba, acemi duvardan buraya gelmek yıllar aldı; aradaki fark formülden çok biriken bilgiydi.
Yaklaşık karışım: damıtılmış 4:1:1; sergi için yüzeyde ve görünüşte ince ayar. Kıtık, su ve kireç hep aynıydı; değişen bizdik.
Değişen eller
Formüller birbirine hep yakındı, çünkü özünde hep aynı üç malzeme vardı. Bazılarında bir mineral katkı, bazılarında bir sıva farkı. Asıl değişen, malzemeyle çalışan ellerin bilgisiydi. Bütün bu denemeler boyunca kenevir betonu bize tarladaki bitkiyle aynı şeyi öğretti. Acele etme. Doğru kıvamı bul. Nefes almasına izin ver. Ve bekle; o duvar, sen unuttuktan sonra bile havadan karbon çekmeyi ve yıllarca sertleşmeyi sürdürecek.
Sahadan kareler



