Atalık tohumun peşinde
Bir çaycıda kurulan ortaklık, on beş saatlik otobüs yolu ve Narlısaray'da sandıklarda saklanan tohum.
İstanbul, sonra Samsun · 2017
Kenevir yolculuğumuzun ilk durağı: İstanbul'da bir çaycıda kurulan ortaklık, Samsun'a uzanan on beş saatlik otobüs yolu ve Narlısaray'da nesillerdir ahşap sandıklarda saklanan atalık kenevir tohumu.
Ortaklıklar genellikle toplantı odalarında, imza masalarında kurulur diye düşünülür. Bizimki bir çaycıda kuruldu. İstanbul'un lüks mahallelerinden birinde, cilalı vitrinlerin ve fiyat etiketi olmayan kafelerin arasına sıkışmış, ince belli bardaklarda çayın hâlâ birkaç liraya içildiği bir yerde.
Özün'le orada tanıştık. Tanışmamız kısa sürdü. Kim ne yapıyor, aklında ne var; bunları konuştuk. Ben toprağı, tohumu, bu ülkede kenevirin unutulmuş bilgisini anlattım. O ozanlığını, gezdiği yerleri, insanların gönlüne nasıl girdiğini anlattı. İki ayrı işten bahsediyor gibiydik, ama masaya konan iki niyetin aynı yöne baktığını fark etmemiz uzun sürmedi.
O çayın sonunda ortak olduk. Ne sözleşme vardı ne tanık; yola birlikte baş koyacağımızı belli eden bir bakışma yetti. Bugün ikimiz de çok başka işler yapıyoruz, ama hâlâ ortağız. Ortaklığımız bir yolun ortaklığıydı; bu anlamda yoldaşız. Yoldaşlık, iş bittiğinde bitmiyor.
Aradığımız şeyin ne adı vardı ne sertifikası. Bez torbaların dibinde ya da bir amcanın avucunda duran birkaç tohumdu sadece. Küçük, gri kahverengi, görünürde hiçbir şey vaat etmeyen taneler. Onları görmek için önce on beş saat otobüste oturmak gerekiyordu.
Arabamız yoktu. O yıllarda bir şehirden ötekine gitmek, koltuğa gömülüp pencereden Anadolu'nun akışını izlemek demekti: tarlalar, köprüler, mola verilen benzin istasyonları, çayın buğusu. On beş saat. Bir bitkinin tohumunu aramak için bu kadar yol gitmek dışarıdan tuhaf görünebilir. O sırada henüz tam bilmiyorduk, ama peşine düştüğümüz şey bir hafızaydı.
Her şey bir kitapla başladı
İsmail Tokalak'ın Dünya'da Gıda Terörü elimize geçtiğinde, o güne kadar sezgi halinde taşıdığımız bir şey adını buldu: bir toplumu yönlendirmenin silahtan ve eğitimden daha sessiz, daha kesin bir yolu var, o da tohum. Kimin ne ekeceğine, neyin çoğalıp neyin tükeneceğine karar veren el, uzun vadede en güçlü eldir. Bunu okuduğumuzda çevremizde küçük bir uyanış oldu. Kendi tohumlarımızın kimin elinde olduğu sorusu artık ertelenemezdi.
Kitabın ardından bir isim geldi: İsmail Bey. Onun aracılığıyla Samsun çıktı karşımıza.
Aradığımız insanlar oradaydı: nesillerdir kenevirle uğraşan, ekmesini de işlemesini de elinden bilen çiftçiler. Türkiye'de bu bilgiyi hâlâ taşıyan son halkalardandılar. Onlarca yıl süren yasaklar ve kısıtlamalar kenevirin genetiğini olduğu kadar bilgisini de silmişti; tarlalar boşalmış, tohumlar teneke kutulara çekilmişti. Geriye kalan az sayıdaki insan bir kütüphanenin son nüshaları gibiydi. Yakılmamış, ama okuyanı kalmamış.
Bu, Özün'le ilk yolculuğumuzdu. Özün Türkiye'nin o nadir ozanlarından biri; gittiğimiz her yerde deyişler söyledi, sazını çaldı. Kapıları çoğu zaman benim sorularımdan çok onun sesi açtı. Bir köy odasına girip hemen kenevirden konuşamazsınız; önce bir türkü, bir muhabbet gerekir. Özün bunu biliyordu. Tanıştığımız insanların gönlüne girdik ve o gönüller kenevir yolunda önümüzü açtı. Anadolu'da bilgi güvenden sonra verilir; güven de deyişten, paylaşılan bir çaydan geçer.
Narlısaray'ın sandıkları
Gezdiğimiz bölgede bunun en çarpıcı örneği yanı başımızdaydı. Samsun'un Vezirköprü ilçesine bağlı Narlısaray'da köylüler, ekimin durduğu yıllar boyunca atalarından kalan tohumları ahşap sandıklarda, serin ve karanlıkta, nesilden nesile saklamıştı. Yaklaşık yüz elli yıllık bir tohum hattı, hiçbir laboratuvara girmeden, bir ailenin sandığında bugüne ulaşmıştı. Bu tohumlar yeniden toprağa döndüğünde bitkiler dört buçuk, beş metreye ulaştı; THC oranı ise hiçbir müdahale olmadan yasal sınırın altında kaldı.

Sonra beklenen oldu. Devlet üretimi desteklemeye başlayınca talep patladı; kilosu otuz liraya satılan atalık tohumun fiyatı bin liraya tırmandı. On dokuz ilden yatırımcı köyün kapısına dayandı. Köylüler ise ellerindeki tohumu yüksek fiyata satmayı reddetti; tohumu kendi tarlalarında çoğaltıp yörede tutmak istediler. Kısa vadeli kârı geri çevirip tohumu korudular. Sonradan bu hatlardan yerli kenevir çeşitleri geliştirildi: tekstil için ince ve uzun boylu Narlı, gıda için tohumu bol Vezir.
Bizim aradığımız da tam buydu: sandıkta bekleyen, bir yerin hafızasını taşıyan tohum. Niyetimiz o toprağa eğilip tohumun yanında kalmaktı.
Yanlış hızdaki sorular
Onlarla oturduğumuzda ilk öğrendiğim şey, sorularımın yanlış hızda olduğuydu. Ben ölçmek ve bunu kendini döndürebilen bir ekonomiye bağlamak istiyordum. Bir bitkiyi hayatta tutmak yetmezdi; onu ayakta tutacak, insanların geçimini sağlayacak bir yapı gerekiyordu. Sorularım hep aynı yere çıkıyordu: verimi nasıl artırırız, bunu nasıl ölçeğe taşırız?
Anadolu bilgisi bu sorulara hemen açılmıyor. Derin, ama temkinli. Yasak kültürünün mirası bir güvensizlik duvarı örmüş; yabancıya ve "geliştireceğim" diyene karşı sessiz bir mesafe var. Bunda haklılar da. Bu bilgiyi bugüne taşıyan şey, belki de onu kolayca vermemek olmuştu. Ben tablolarla geldim, onlar sabırla. İki dil masanın iki ucunda oturdu.
Sonunda en eski, en yalın anlaşmaya vardık. Tohumları bulduk ve onlara para verip bizim için ekmelerini istedik. Yolculuğumuz böyle, bizden önce o toprağı bilen ellerle başladı. Bana doğru sıralama buydu: önce toprağı bilen eker; sonradan gelen izler, öğrenir, sorularını sonraya biriktirir.

Tohum ekildikten sonra kaçının uyanacağını kimse önceden söyleyemez. Tohum beklemeyi bilir; yıllarca bir kutuda, karanlıkta durabilir ve doğru nem, doğru sıcaklık geldiğinde hiç ara vermemiş gibi açılır. O bekleyişte, bu tohumu bugüne getiren her elin ve her kışın izi saklıdır. Uyanan her filiz aslında bir hatırlamadır.
Samsun'dan döndüğümüzde elimizde patenti olmayan, hiçbir şirketin sahiplenemediği birkaç tohum vardı. Hukuken neredeyse yok gibiydiler. Binlerce yıl boyunca da öyle olmuşlardı. Bu sefer tek fark, birinin onları on beş saatlik bir otobüs yolculuğuyla ve bir ozanın deyişleriyle not almaya değer bulmasıydı.