Bizden önce o toprağı bilen eller
Kırk yılın takvimi, 20 Nisan kerterizi, köy odasında saz ve bir sapın ipe dönüşme yolu.
Samsun köyleri · 2017
Bulduğumuz atalık tohumu Samsun'da, onu nesillerdir eken çiftçilerin ellerine bıraktık. Kırk yılın gözleminden gelen bir ekim takvimi, ay ve yağmurla kurulan bir kerteriz ve kenevir sapının ipe dönüşme yolu.
Tohumları bulmak bir hikâyeydi; ekmek bambaşka bir hikâye oldu.
Samsun'a bu kez o tohumları toprağa vermek için döndük. Çiftçiler de köy odası da çay da aynıydı. Bu sefer masada bir soru vardı: bu tohum kimin elinde açılacak? Cevap baştan belliydi: onların elinde.
Tarlanın başında üç kişi durduk: iki genç ve altmışını çoktan geçmiş bir çiftçi. Kuşak farkı ilk bakışta görünüyordu. Biz kenevir bilgisini kitaptan ve kurstan edinmiştik; o elinden biliyordu. Bir şeyi elinden bilmek başkadır. Kâğıtta yazan ekim derinliğini, sıra arasını, hasat vaktini bir kez okur ve unutabilirsiniz. Onun bilgisini unutmak mümkün değildi; o bilgi kırk yıl boyunca yaşanarak birikmişti.
Kırk yılın takvimi
Konu ekim zamanına geldiğinde çiftçi önümüze bir takvim koydu. Ekimin, çapanın, sulamanın ve hasadın kendi vakti vardı; bu vakitler kırk yılın gözleminden geliyordu. Benim elimdeki iklim verisiyle onun takvimi çoğu yerde örtüştü. Örtüşmediği yerlerde ben not aldım, o gülümsedi. Sonunda haklı çıkan çoğunlukla gülümseyen taraf oldu.
Yine de bize bir kerteriz lazımdı, verinin ve mevsimin buluşacağı sabit bir nokta. Bunun için 20 Nisan'ı seçtik. O günü takvime çakılı bir emir gibi kullanmadık; bir başlangıç işareti saydık ve asıl sözü mevsime bıraktık. Çiftçinin öğrettiği de buydu: ekim gününü gökyüzü söyler.
Ay takvimini izledik, yağmuru takip ettik. Ayın evresi toprağın nemiyle, tohumun uyanma isteğiyle konuşuyordu; yağmurun ne zaman geleceğini bilmek, hangi güne ekeceğini bilmekten daha önemliydi. Modern tarım bunu unutmuş, çiftçi unutmamıştı. İki takvimi üst üste koyduk: birinde sayılar, ötekinde ay ve bulut. Ekim, ikisinin çakıştığı yerde oldu.
Akşam sofrasında saz
Özün bu arada başka bir dilde çalışmayı sürdürdü. Ben verim ve yöntem konuşurken o bir deyiş söylüyor, bir muhabbet açıyordu. Tarladaki gündüzün ardından akşam sofrasında saz çıkıyordu ortaya. Bir çiftçi verim tablonuza bakıp size en değerli bilgisini vermez. Bir türküyü birlikte söyledikten sonra ise sabah o bilgiyi kendiliğinden anlatır.
Ölçeklenebilir bir ekonomi kurmak istiyordum ve bunu onlara anlatmak işin en zor kısmıydı. Onlar için kenevir bir geçim ve bildikleri bir işti; benim içinse bir sistem sorusu. "Bunu büyütmek, kalıcı kılmak lazım" dediğimde yüzlerinde beliren şey ne itiraz ne kabuldü. Daha çok, defalarca duyulmuş bir vaadin yorgunluğuydu. Bu topraklara çok söz gelmiş, azı tutulmuştu.

Tohum toprağa girdikten sonra iş bizim elimizden çıkar. Ne kadar veri toplarsanız toplayın, tohumu nem, sıcaklık ve bitkinin kendi kararı açar. Bunu o yıl öğrendim. Bir agronomist için alçakgönüllü bir dersti: hazırlığın tamamı senin, sonucun tamamı toprağın.
Giderken çiftçi bir avuç toprağı eline aldı, parmaklarının arasında ufaladı ve öylece bıraktı. Bir şey söylemedi. Söylemesi gerekmiyordu; o hareket bütün takvimlerin özetiydi. Toprak elindeydi, ölçüsü avucundaydı; o ölçü hiçbir cihaza sığmıyordu.

Elimizde birkaç sertifika ve bir tomar okuma vardı. Onunsa çamurlu bir çift eli. Skor baştan beri belliydi; kabul etmek biraz zaman aldı. Toprağın altına giren tohum kimin geldiğini sorar ve geleni hatırlar.