Tohumdan Tohuma · Yolculuk 3

Toprağı tutmak

Bir yıl artı bir yıllık kira sözleşmeleri, üç ilin adları, Sinop'ta bir lakerda ustası ve tarlada kadın emeği.

Kastamonu, Sinop, Samsun · 2017-2022

Berk Sohtorik · 15 Ekim 2026 · 7 dk okuma

Özet

Kastamonu, Sinop ve Samsun'da kiraladığımız tarlalar: kâğıtla ve elle tutulan toprak, ikinci yıl yükselen kira, ruhsatın birkaç kapısı, tarlada emeğin karşılığını yerinde tutmak ve bir mevsimlik kiracı olmanın hissi.

Bu sefer avucumuzda bir kâğıt vardı: kira sözleşmesi.

Türkçede "toprağı tutmak" sözü iki anlama gelir. Biri hukukidir: bir araziyi kiralamak, bir süreliğine onu senin saymak. Öteki fizikseldir: eğilip bir avuç toprağı ufalamak, nemini parmaklarında duymak. O yıllarda ikisini aynı anda, üç ilde birden yaptık. Önce kâğıtla tuttuk toprağı, sonra elle.

Üç il, üç ad

Tarlalarımız Kastamonu, Sinop ve Samsun'a dağıldı. Parçaların büyüklüğü 19 ile 72 dönüm arasında değişiyordu; kimi küçük ve denemelikti, kimi geniş ve iddialı. Her ilin toprağı başka bir şey söylüyordu, adı da başka bir tarih taşıyordu.

Kastamonu tarafında işimiz çok kez Hanönü'ne düştü. İlçe adını, kervan yolunda yolcuların konakladığı tarihî bir handan alır. Kenevirin kervan sırtında yol aldığı çağların tanığı bir yapının yakınında, biz aynı bitkiyi yeniden ekmeye çalışıyorduk. Adların böyle sırları vardır; taşıdıkları şeyi çoğu zaman unuturuz.

Kastamonu'da lif keneviri tarlası, 2020
Kastamonu'da lif keneviri tarlası, 2020

Samsun tarafında yolumuz Vezirköprü'ye ve ona bağlı Narlısaray'a çıktı. Vezirköprü'nün hikâyesi bir vezire dayanır. Bir zamanlar yalnızca "Köprü" denen kasaba, Osmanlı'nın en güçlü sadrazamlarından Köprülü Mehmed Paşa'nın adıyla anılmaya başlayınca Vezirköprü oldu. Devletin en çalkantılı yıllarında dümeni tutan bir ailenin adını taşıyan bu toprak, bugün daha çok sakladığı tohumla anılıyor. Vezirler gidiyor, toprak kalıyor; eski bir Anadolu dersi.

Sinop'ta bizi bir arazi kadar bir insan da karşıladı: tarlamızı kiraladığımız arazi sahibi. Özün'ün eski bir arkadaşıydı ve kısa sürede benim de abim oldu. Bu yolun tuhaf bir armağanı var: her ilde bir abi kazanıyorsunuz.

Onu birkaç kelimeyle anlatmak zor. Sinop'un meşhur lakerda yarışmasının şampiyonu; bu unvan orada ciddi bir payedir. Çok iyi bir baba, koyu bir doğasever. Bütün bunların yanında insanın beklemeyeceği şeyleri bir arada taşıyan türden biri: Pink Floyd'u bilen, çalabilen, bir yandan da soluğu bilardo masasında alan bir kuşağın adamı.

Bu zenginliğin bir açıklaması var galiba. Sinop, Karadeniz'in öbür illerine göre dünyaya erken açılmış bir yer. Soğuk Savaş boyunca kentin tepesinde bir ABD dinleme üssü vardı; kâğıt üzerinde bir lojistik tesisiydi, asıl işi Karadeniz'in karşı kıyısını dinlemekti. Üssün adı insanı gülümsetiyor: Diogenes İstasyonu. Çünkü Sinop, elinde fenerle dürüst insan arayan kinik filozof Diogenes'in doğduğu şehir. En eski hakikat arayıcısının kentine çağın en gelişmiş dinleme cihazlarını kurmuşlar. Dünyaya bir kapı erken aralanınca içeri başka sesler doluyor; o kuşağın Pink Floyd'u bilmesini coğrafya açıklıyor. Sınır boyları hep böyledir; en beklenmedik şeyler oralarda karışır.

Onunla tanışmak, kenevir kadar Sinop'u da anlamak demekti. Toprağı kiralarken kâğıt imzalar, dönüm konuşursunuz; asıl öğrendiğiniz şey ise çoğu zaman o kâğıdın kenarında, bir lakerda ustasının sohbetinde saklıdır. Sinop'un toprağını tuttuk; en sağlam tuttuğumuz şey o dostluk oldu.

Bir yıl, artı bir yıl

Bu adların ve dostlukların arasında dolaşırken bir yandan da kâğıt işleriyle boğuşuyorduk. Sözleşmeleri hep bir yıl artı bir yıl uzatma hakkıyla yaptık. Sebebi bütçeydi. Uzun kontrata gücümüz yetmiyordu; bir yılı garantiler, ikinciyi ihtiyata bırakırdık.

İkinci yıla gelince arazi sahipleri fiyatı yükseltmeye başladı. Sebep basitti ve yanlış bir varsayıma dayanıyordu: çok kazandığımızı sanıyorlardı. "Cannabis" kelimesini arattığınızda karşınıza milyar dolarlık bir sektör çıkıyor; parlak rakamlar ve Kaliforniya haberleri. O rakamlar başka bir dünyanın rakamları. Endüstriyel kenevir lif ve tohum üretir; sabırlı, düşük kârlı, tarıma yakın bir iştir. Aradaki farkı bir arama kutusu göstermez. Her ikinci yıl aynı yanlış anlamayla aynı masada yeniden pazarlık ettik.

İzin ve ruhsat tarafı başlı başına bir zanaattı. Yasal kenevir ekmek, tohumu toprağa atmakla bitmiyor; öncesinde ruhsat, ekim beyanı ve kolluğa bildirim gibi bir kâğıt yığını var. Zamanla bu işin birkaç kapısı olduğunu öğrendik. Kimi yıl başvuruyu kendi adımıza yaptık, kimi yıl şirket üzerinden, kimi yıl da arazi sahibinin başvurusuyla ilerledik. Hangisi en az direnç gösteriyorsa o yıl onu seçtik. Bürokraside bizi pratik olmak ayakta tuttu; formun üstündeki isim değişse de toprağa giren tohum hep aynıydı.

Tarladaki eller

Tarlada asıl bilgiyi taşıyanların çoğu kadındı. Ürünü çapalayan, hasat eden eller çoğunlukla kadın elleriydi; işin görünmeyen ama yükünü taşıyan kısmı onların üstündeydi. Onlarla anlaşırken bilerek daha yüksek bir ücret konuştuk. Pazarlık mantığı bunu gerektirmezdi; emeğin karşılığını olması gereken yerde tutmak bizim için bir tutumdu. Bir işi ayakta tutmak, o toprağa eğilen insanı da ayakta tutmak demekti.

Sinop'ta hasat sonu: Özün Usta, Nilgün Gürsoy ve Berk Sohtorik, 2021
Sinop'ta hasat sonu: Özün Usta, Nilgün Gürsoy ve Berk Sohtorik, 2021

Bu süreçte "yasal" kelimesinin ne kadar tuhaf oturduğunu bir kez daha hissettim. Binlerce yıldır bu topraklarda büyümüş, ip ve bez olmuş bir bitki için izin belgesi doldurmak, bir nehre akma ruhsatı çıkarmaya benziyordu. Nehir zaten akıyordu. Belge yalnızca aktığını resmî olarak kabul ediyordu.

Kendi tuttuğumuz topraktan ilk hasadı aldığımızda beklediğimden farklı bir his geldi. Gurur vardı, evet; altında sessiz bir şey daha vardı. Bu toprağın bizim olmadığını biliyordum. Kontrat bir yıllıktı, artı bir yıl. Bizden önce bu tarlada başkaları vardı, bizden sonra da başkaları olacaktı. Biz bir mevsimin kiracısıydık. Toprağın sahibi yoktu; herkes ona aitti.

İmza masasında bir yıl konuşuluyordu, hem de her yıl yükselen bir fiyatla. Toprağın kendi sözleşmesi ise çok daha eskiydi ve hiç imzalanmamıştı; nesilden nesile devrediliyordu. Hanönü'ne adını veren hanın yolcuları gibi, Vezirköprü'ye adını veren vezir gibi, biz de bir süre bu toprağın üstünden geçtik. Farkımız, bunu biliyor olmamızdı. İki sözleşme ayrı masalarda duruyordu. İkisini de imzaladık: birini mürekkeple, ötekini avucumuzu toprağa gömerek.